Entretien de Razika Adnani accordé au journal Phileleftheros ( Chypre)
Dans son ouvrage « Sortir de l'islamisme », la philosophe et islamologue franco-algérienne Razika Adnani analyse tous les aspects de l'islam politique et conservateur. Dans son entretien, elle évoque l'instrumentalisation des musulmans, tant par la droite que par la gauche en Europe, et soutient que la réforme de l'islam est une condition essentielle à leur intégration en Occident. Phileleftheros
Propos recueillis par Tonia Stavrinou
Votre dernier ouvrage, Sortir de l’islamisme. Pouvez-vous préciser ce que vous entendez par le terme « islamisme » ?
Razika Adnani : L’islamisme est un concept qui n’est pas connu dans l’histoire de l’islam ni dans la pensée musulmane. Il n’a pas été créé par les musulmans ni par des religieux, mais par des universitaires, anthropologues et politologues, français pour des raisons politiques et idéologiques sans prendre en compte ni l’islam ni son histoire. Je rappelle que le terme islamisme lui-même désignait, quand il a été créé au XVIIIe siècle, simplement l’islam et que c’est au début des années 1980 que des universitaires ont décidé de lui changer de sens. Ils ont décidé qu’il signifiait l’islam politique qu’ils ont désigné comme la cause de tous les problèmes. Ils ont surtout décidé que l’islam politique était un mouvement contemporain qui n’avait aucun lien avec l’islam.
Dans mon ouvrage, j’explique que si on acceptait l’évolution terminologique du terme islamisme, autrement dit si on acceptait qu’il désignait « l’islam politique » qui veut dire un islam qui est en même temps une politique, la grande erreur, historique et théologique, de ces universitaires réside dans le fait d’affirmer que l’islam politique est un mouvement contemporain qui n’a rien à voir avec l’islam.
2-Nombreux sont ceux qui affirment que le problème ne réside pas dans l’islam lui-même, mais dans ses interprétations. Croyez-vous qu’une véritable réforme soit possible ?
Razika Adnani : L’islam, ou les islams, que les musulmans pratiquent est celui qu’ils ont construit après la mort du prophète. Rappeler cette réalité est indispensable pour réaliser que tout travail fait par l’être humain peut être refait par l’être humain. C’est la raison pour laquelle je dis que l’islam peut être réformé en précisant toujours qu’il s’agit de la réforme qui crée du nouveau en islam, qui est orientée vers l’avenir. Cette réforme rencontre certainement beaucoup d’obstacles. Certains ont été mis en place par les musulmans et d’autres par les Occidentaux, non-musulmans, comme c’est le cas du concept d’islamisme et d’islamophobie. En France, on présente depuis 45 ans l’islamisme comme la cause de tous les problèmes, mais on affirme en même temps qu’il n’a rien à voir avec l’islam, ce qui revient à dire qu’il n’y a pas de raison de questionner l’islam ou de le réformer. L’Occident porte une grande responsabilité dans la montée de l’islam conservateur et l’islam conservateur est un islam politique donc un islamisme.
3- Une question importante concerne l’intégration des musulmans dans les sociétés européennes. Selon vous, où ces politiques échouent-elles ? –
Razika Adnani : Une des causes de l’échec des sociétés européennes dans leurs politiques d’intégration est le fait que la gauche comme la droite instrumentalisent l’islam et les musulmans dans leur confrontation politique. Dans ce contexte, les musulmans sont présentés soit comme des groupes vulnérables qu’il faut protéger de toute critique, soit comme une masse arriérée incapable d’évoluer et, par conséquent, de réformer ou de moderniser sa religion. Aucune de ces deux approches ne permet d’adopter le regard critique nécessaire que les musulmans eux-mêmes doivent porter sur l’islam – une critique plus indispensable aujourd’hui que jamais. L’évolution et la réforme font partie intégrante d’une intégration réussie.
5-Αναφέρετε μεταξύ άλλων στην αδυναμία της Δύσης να υπερασπιστεί τις ίδιες τις αξίες της, όπως η ελευθερία και η ισότητα, απέναντι στον ισλαμισμό. Πού οφείλεται αυτό;
Razika Adnani : Στο γεγονός ότι δεν δίνεται χώρος σε ελεύθερη και ουσιαστική συζήτηση. Πρέπει να εγκαταλείψουμε την εμμονή της Αριστεράς με την πολιτική ορθότητα. Οι μουσουλμάνοι όχι μόνο είναι ικανοί να ακούσουν μια κριτική συζήτηση για τη θρησκεία τους, αλλά πλέον την επιζητούν. Ταυτόχρονα, οφείλουμε να απορρίψουμε και το αφήγημα της Δεξιάς ότι το ισλάμ δεν μπορεί να μεταρρυθμιστεί. Αυτός ο μοιρολατρικός λόγος δεν αποδυναμώνει, αλλά ενισχύει το πολιτικό ισλάμ, τον συντηρητισμό και τον ισλαμικό φονταμενταλισμό. Η Ευρώπη σήμερα διαποτίζεται από την ιδεολογία του «woke», η οποία, όπως εξηγώ στο βιβλίο μου, αποτελεί μια στρεβλή αντίληψη των αξιών της ισότητας και της ελευθερίας, με αποτέλεσμα οι ίδιες αυτές αξίες να χάνουν το περιεχόμενό τους. Είναι αναγκαίο να δοθεί ξανά κεντρικός ρόλος στη φιλοσοφία, στον δημόσιο διάλογο, στα σχολεία και στα πανεπιστήμια, ώστε οι πολίτες να επαναπροσδιορίσουν και να κατανοήσουν εκ νέου το νόημα βασικών εννοιών.
6-Στο βιβλίο σας περιγράφετε τον ισλαμισμό ως ένα σύστημα υποταγής, τόσο των γυναικών, όσο και των ανδρών. Με ποιους διαφορετικούς τρόπους υποτάσσονται τα δύο φύλα.
Razika Adnani : Αν ο ισλαμισμός ταυτίζεται με το πολιτικό Ισλάμ, τότε πρόκειται κατ’ ουσίαν για έναν συντηρητισμό που αρνείται τον διαχωρισμό της θρησκείας από την πολιτική. Ο στόχος του είναι η σαρία να οργανώνει την κοινωνία, όπως συνέβαινε στους πρώτους αιώνες του Ισλάμ. Η σαρία αποτελεί ένα σύνολο νόμων, μεγάλο μέρος των οποίων —ιδίως όσοι ρυθμίζουν τις σχέσεις μεταξύ ανδρών και γυναικών— είναι έντονα πατριαρχικοί. Υπό αυτή την έννοια, ο ισλαμισμός συνιστά ένα πατριαρχικό σύστημα που υποτάσσει τις γυναίκες σε κατώτερη θέση.
7-Τι γίνεται με τους άντρες;
Razika Adnani : Ως μια μορφή ολοκληρωτισμού, ο ισλαμισμός στερεί την ελευθερία και από τους άνδρες, υποτάσσοντάς τους σε αυστηρούς θρησκευτικούς νόμους. Σε μια κοινωνία που διοικείται από τη σαρία, ο άνθρωπος συνθλίβεται από την κοινότητα. Ωστόσο, ο άντρας αποδέχεται αυτή την υποταγή, επειδή το ισλαμιστικό σύστημα τον καθιστά κυρίαρχο επί των γυναικών. Οι μουσουλμάνοι άνδρες συμβιβάζονται με την απώλεια της ελευθερίας τους, καθώς αντισταθμίζεται από την εξουσία που τους δίνεται πάνω στις γυναίκες. Αυτό εξηγεί σε μεγάλο βαθμό γιατί αυτές οι κοινωνίες παραμένουν εγκλωβισμένες στον συντηρητισμό, την πατριαρχία και τη σαρία.
8–Σήμερα, οι γυναίκες πρωτοστατούν στον αγώνα κατά του θεοκρατικού καθεστώτος στο Ιράν, όπως και οι Κούρδισσες μαχήτριες βρίσκονται στην πρώτη γραμμή κατά των τζιχαντιστών στη Συρία. Ποια είναι η άποψή σας για αυτές τις δύο μορφές γυναικείας αντίστασης; Πρόκειται για δύο μορφές αντίστασης της ίδιας φύσης: αυτές οι γυναίκες αρνούνται να υποταχθούν στους νόμους των ριζοσπαστικών ισλαμιστών. Πρέπει να έχουμε κατά νου ότι, σχεδόν σε όλες τις μουσουλμανικές χώρες, οι νόμοι που ρυθμίζουν την οικογένεια —και άρα τις σχέσεις μεταξύ ανδρών και γυναικών— υπαγορεύονται από τη θρησκεία, όπως ακριβώς είχε αποφασιστεί στους πρώτους αιώνες του Ισλάμ. Με άλλα λόγια, σε αυτές τις χώρες το Ισλάμ ασκεί πολιτική εξουσία, καθώς θεσπίζει τον νόμο. Η διαφορά έγκειται στον βαθμό εφαρμογής του ισλαμικού νόμου. Οι πιο ριζοσπαστικές εκδοχές επιδιώκουν την εφαρμογή του στην πιο μισογυνική και αρχαϊκή του μορφή, όπως συμβαίνει με τους Ταλιμπάν ή το Ισλαμικό Κράτος (Daesh), που έφτασαν μέχρι και την επαναφορά της δουλείας. Ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο οι γυναίκες αντιδρούν και αρνούνται την υποταγή — και έχουν απόλυτο δίκιο.
9-Συχνά δηλώνετε ότι η μαντήλα δεν είναι θέμα «επιλογής και δικαιώματος», αλλά ένα «σύμβολο επιβολής και υποταγής». Θεωρείτε αδύνατο να είναι και τα δύο; Η μαντήλα δεν μπορεί να συνυπάρξει με την έννοια της ελευθερίας. Η ιστορία της, ο ρόλος της ως κοινωνική πρακτική και το μήνυμα που μεταφέρει έρχονται σε αντίθεση με την έννοια της ελευθερίας. Το Κοράνι επαναλαμβάνει στον στίχο 59 της σούρας 33 αυτή τη δικαιολόγηση, αναφέροντας ότι οι μουσουλμάνες πρέπει να φορούν τζιλαμπίμπ (μακριά ενδύματα) για να τις αναγνωρίζουν και να μην τις κακοποιούν, κάτι που ο μουσουλμανικός λόγος επαναλαμβάνει ακόμα και σήμερα. Η μαντήλα νομιμοποιεί τη βία κατά των γυναικών, ενώ το αφήγημά της υποστηρίζει ότι η γυναίκα πρέπει να καλύπτεται επειδή ο άνδρας δεν μπορεί να ελέγξει τα σεξουαλικά του ένστικτα -κάτι που αντιβαίνει πλήρως και στη δική του ελευθερία. Η πρώτη ελευθερία του ανθρώπου, ως σκεπτόμενου όντος, είναι να πάψει να είναι σκλάβος των ενστίκτων του.
10-Πώς εξηγείτε ότι πολλές νεαρές γυναίκες στη Δύση υπερασπίζονται τη μαντήλα, ενώ οι γυναίκες που ζουν υπό ισλαμιστικά καθεστώτα αγωνίζονται να απαλλαγούν από αυτήν; Αυτό οφείλεται σε πολλούς παράγοντες. Πολλές γυναίκες είναι ισλαμίστριες, όπως ακριβώς και πολλοί άνδρες. Οι γυναίκες στοχοποιούνται περισσότερο γιατί για τους ισλαμιστές η μαντήλα είναι το σημάδι της νίκης τους. Ο αριθμός των γυναικών που τη φορούν σε μια κοινωνία δείχνει τον βαθμό ισλαμοποίησης ή επανισλαμοποίησής της και τον βαθμό παραδοσιακότητας, Για να περιγράψω αυτό το φαινόμενο δημιούργησα τον όρο «μαντηλόμετρο» (voilemètre). Γι’ αυτό και σήμερα οι γυναίκες είναι έντονα πολιτικοποιημένες και, ιδίως στη Δύση, μετατρέπουν τη μαντίλα σε εργαλείο αγώνα, περισσότερο πολιτικό παρά θρησκευτικό.
Ελεύθερα, 15.02.206